چکيده :
حمل و نقل به عنوان عامل حيات يك جامعه همواره دچار مشكلات و مسايل فراواني بوده و خواهد بود. عدم برابري عرضه و تقاضا، نامناسب بودن بسترها و تسهيلات حمل و نقلي و مهمتر از همه وجود خطرات فراوان در اين سيستم از جمله مسايل و مشكلات حمل و نقلي همه جوامع مي باشد. بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه متاسفانه ميزان خطرات و تلفات جاده اي در كشورهاي جهان سوم و بعضي از كشورهاي در حال توسعه بسيار بالا و نگران كننده مي باشد و همچنين در كل جهان تلفات جاده اي در حال حاضر نهمين عامل مرگ و مير مي باشد كه در سال 2020 به رده سوم صعود مي كند(1). اين در حالي است كه علاوه بر تلفات آشكار حمل ونقل، در اروپا آلودگي ناشي از ترافيك سالانه باعث مبتلا شدن 41000 بزرگسال به بيماري آسم و 20000 كودك به بيماري برونشيت مي شود(2). در اين مقاله به بررسي و تحليل آمار بدست آمده از تلفات جاده اي در محور حساس و حياتي اصفهان- تهران كه در سال 1381 پرداخته خواهد شد. البته مشخص است كه عامل انساني در اين تحليل عامل اصلي مي باشد ولي نبايد از عامل جاده و وسيله نقليه چشم پوشي نمود.

مقدمه :
افزايش جمعيت شهرهاي بزرگ و مهم در اكثر كشورها مشكلات بي شماري را به دنبال داشته و دارد. رشد روز افزون مالكيت وسايل نقليه يكي از پيامدهاي رشد جمعيت در چنين شهرهايي است كه خود عامل مشكلات فراوان ديگري ميباشد . قابل ذكر است كه با توجه به رشد و توسعه روشهاي مختلف حمل ونقل در حال حاضر در اتحاديه اروپا 80 درصد كالاهاي مصرفي روزانه مردم توسط سيستم جاده اي جابجا مي شود(2). افزايش تراكم ، تاخير ، آلودگي شنيداري و هوا ، تصادفات و تلفات از جمله عوارض افزايش وسايل نقليه ميباشد كه به نحوي باعث ضررهاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و ….. در كشورها ميشود . متاسفانه اين وضعيت در كشورهاي جهان سوم و همچنين در حال توسعه بسيار بيشتر از ديگر كشورها به چشم مي خورد. بر اساس گزارش فدراسيون صليب سرخ جهاني و جمعيت هاي هلال احمر، تصادفات جاده اي در سال 1998 حدود 500 هزار مرگ و مير و 15 ميليون نفر مجروح داشته است و اگر تاثيرات اجتماعي آن را در نظر نگيريم در حدود 53 بيليون دلار خسارت اقتصادي نيز بر جاي گذاشته است(1). تلفات جاده اي در حال حاضر نهمين عامل مرگ و مير مي باشد كه در سال 2020 به رده سوم صعود مي كند(1). اين در حالي است كه علاوه بر آن در اروپا آلودگي ناشي از ترافيك سالانه باعث مبتلا شدن 41000 بزرگسال به بيماري آسم و 20000 كودك به بيماري برونشيت مي شود(2). در سال 1377 ميزان تلفات جاده هاي ايران حدود 13 هزار نفر بوده در حاليكه اين تعداد در سال 1380 نزديك 20 هزار نفر مي باشد كه به طور متوسط در هر روز بيش از 52 نفر در تصادفات رانندگي كشته مي شوند.

عوامل بروز تصادف:
تصادف عبارت است از انجام واقعه اي يا عملي در خيابان، جاده، كوچه، ميدان، و سطح معابر كه بر اثر آن به اتومبيل، راننده، اشخاص، حيوانات، آثار، ابنيه و غيره خسارت وارد آيد و باعث صدمات بدني يا منجر به فوت گردد. در سيستم حمل ونقل جاده اي سه عامل انسان، وسيله نقليه و جاده اجزاي اصلي مي باشند كه هر كدام به نوعي در كيفيت و كميت تردد و جابجايي ايفاي نقش مي كنند و همچنين باعث ايجاد خطر مي شوند. وجود جاده هاي با ظرفيت نامناسب، روسازي نامناسب و ناامن، طرح هندسي خطر آفرين،شيبهاي قائم تند و طولاني و همچنين لغزندگي سطح راه از جمله موارد مشكل آفرين در بخش ساختمان جاده مي باشد. استفاده از وسايل نقليه فرسوده، نقص فني خودرو، عدم استاندارد بودن خودرو و هزاران مشكل ديگر نيز از جمله موارد حادثه ساز وسايل نقليه مي باشد. خوشبختانه جاده و وسيله نقليه را مي توان تحت كنترل كامل انسان قرار داد و با در نظر گرفتن نظارت صحيح مي توان ميزان خطرات ناشي از آنها را كاهش داد. اما انسان به دليل ناشناخته بودن خصوصيات و عكس العمل هاي مختلفش هميشه مشكلات فراواني را باعث گرديده است. ناتواني جسمي، عدم هوشياري به دلايل مختلف مثل خواب آلودگي، مشكلات روحي كه ناشي از عوامل مختلفي همچون مشكلات اقتصادي مي باشد، ديد ناكافي بر روي محيط اطراف و .... از جمله مسايلي هستند كه براي هر فردي شرايط ويژه خود را دارد و داراي يك تشابه نمي باشند. البته اين بدان معنا نمي باشد كه انسان را بايد به حال خود رها كرد بلكه بايد با آموزش و اعمال قانون از تخلفات او جلوگيري نمود. از جانب ديگر تصادفات و خسارات ناشي از آنها در كشورهاي مختلف برابر 2 تا 4 درصد سود ناخالص ملي مي باشد.

تصادفات در ايران و جهان
مقايسه آمار مربوط به ايران و ساير كشور هاي جهان متاسفانه مايوس و نگران كننده مي باشد. ميزان تلفات تصادفات رانندگي در ايران 25 برابر ژاپن و دو برابر تركيه مي باشد. در عربستان روزانه 12 نفر قرباني حوادث جاده اي مي شوند در حاليكه اين رقم در ايران برابر با 48 نفر(و در سال 1380 برابر 53 نفر) مي باشد. متاسفانه ميزان تصادفات و مرگ و مير ناشي از آن در ايران با رشد حدود 10 درصد رو به افزايش سرسام آوري مي باشد كه در آينده اي نه چندان دور تبديل به يك فاجعه ملي خواهد شد.

مطالعه تصادفات در استان اصفهان
شهر اصفهان يكي از شهرهاي پر جمعيت به حساب مي آيد كه از جوانب بسياري مورد توجه قرار گرفته است . آثار تاريخي ، مراكز صنعتي ، مراكز علمي و فرهنگي از جمله مواردي هستند كه باعث رشد روز افزون جابجايي وسايل نقليه در راههاي اين استان گرديده است . وجود كارخانجات سيمان سپاهان ، ذوب آهن ، پلي اكريل ، پالايشگاه ، نساجي و هزاران شركت كوچك وبزرگ و شهركهاي صنعتي اقماري از يك طرف و وجود مراكز علمي معتبر همچون دانشگاههاي اصفهان و صنعتي اصفهان و چندين دانشگاه آزاد فعال از طرف ديگر و همچنين وجود آثار تاريخي فراوان و توريستي بودن اين استان باعث شده كه تردد وسايل نقليه و سفرهاي اقتصادي، فرهنگي و توريستي در راههاي اين استان بسيار افزايش يابد. بالطبع اين رشد چشمگير مشكلات زيادي را نيز به دنبال دارد كه افزايش تصادفات و تلفات از آن جمله مي باشند و درصورتي كه همانند كشورهاي توسعه يافته و موفق عمل نشود در آينده اي نه چندان دور يك فاجعه ملي به وقوع خواهد پيوست.

اطلاعات آماری
با توجه به مطالب بالا لذا با توجه به اين امر و با توجه به سنگيني تردد در محور اصفهان- تهران كه(در حدود 17 هزار سواري در روز(2))  در مدت يك ماه، آمار مربوط به تصادفات اين محور جمع آوري و مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است كه در ادامه نتايج بدست آمده ارائه مي گردد(2).

جدول (1). ميزان وقوع تصادفات در ساعات مختلف روز

بيشتر تصادفات رخ داده در اين محور نشان از آن دارد كه وجود نيروي انتظامي و پليس راه در ساعات مياني روز باعث كاهش ميزان تصادفات و تلفات در اين محور مي گردد. از طرف ديگر اين نكته قابل ذكر است كه در ساعات تاريكي و شب كه رانندگان از ديد محدود برخوردار هستند تصادفات بيشتري رخ مي دهد لذا حضور فعالتر پليس راه و نيروي انتظامي و همچنين بالا بردن سطح فرهنگ رانندگان و اقشار جامعه در كاهش اين تصادفات بسيار مهم و ضروري مي باشد.

جدول (2). ميزان تصادفات رخ داده  بر اساس نوع تصادف

جدول (3). ميزان تصادفات بر اساس نوع خودرو  خسارت ديده

جدول شماره شش نشان مي دهد كه در بين تصادفات رخ داده وسايل نقليه سبك بيشتر از انواع ديگر حضور داشته اند، ولي به اين نكته بايد توجه نمود كه يك وسيله نقليه سبك و يا سنگين نسبت به يك اتوبوس مسافربري حداقل به نسبت 1 به 20 ممكن است به افراد صدمه وارد نمايد. لذا در يك برآورد ساده مي توان بيان نمود كه وقوع حادثه براي يك اتوبوس (با فرض بيمه بودن و داشتن مجوز حركت براي اتوبوس و مسافرين و راننده) يعني خطر براي 32 يا 36 نفرو شايد هم بيشتر. و لذا جاي تامل دارد كه نيروي پليس در ارائه مجوز رانندگي اتوبوس به افراد و همچنين كنترل عبور وسايل نقليه مسافربري همكاري و دقت بيشتري داشته باشد.   

جدول (4). ميزان تصادفات بر اساس عمر خودرو

جدول (5). ميزان وقوع تصادفات بر اساس سن رانندگان

جدول(6). ميزان وقوع تصادفات بر اساس ميزان تحصيلات

جداول 7 و 8 و 9  نيز بيانگر مسائل و مشكلات فراوان فرهنگي و صنعتي جامعه مي باشد. به عبارت بهتر وجود وسايل نقليه بالاتر از 20 سال(مشخصا وجود وسايل نقليه با سن 40 سال در موارد مطالعه شده)، عدم فرهنگ رانندگي مناسب و همچنين فرهنگ استفاده از سيتم حمل ونقل حتي در ميان قشر تحصيل كرده ، وجود صنايع خودرو سازي با كيفيت بسيار پايين  و مسائل ديگر همگي بيانگر نياز جامعه به يك حركت همه جانبه و سريع در ايمن سازي بيشتر و همچنين افزايش فرهنگ رانندگي و استفاده از سيستم حمل ونقل در جامعه مي باشد.